Günlük Yaşamın İçinde Bilişsel Becerileri Geliştirmek

Günlük Yaşamın İçinde Bilişsel Becerileri Geliştirmek

Güçlü bilişsel becerilere sahip olmak öğrenme süreçleri kadar günlük hayatta da kişilerin yaşamını etkin sürdürmesine yardım etmektedir ve bu beceriler öğrenme ortamlarında olduğundan belki de daha fazla günlük yaşamın içinde gelişen becerilerdir. Bu nedenle özellikle bilişsel becerilerin hızla değiştiği çocukluk döneminde yapılacak katkılar kişilere hayat boyu eşlik edecek bir güç kazandıracaktır. Bu gücün günlük yaşam içinde kazandırılması adına aileler tarafından yapılabilecek bazı önerilere bu yazıda yer verilmiştir.

Stratejik düşünmek günlük yaşamı da kolaylaştıran temel bilişsel becerilerdendir. Stratejik düşünmeyi geliştirmek için çocuklarla, oluşturdukları bir şeyi nasıl bir yöntemle ortaya koydukları hakkında sohbet etmek verimli olacaktır. “bu çalışmayı nasıl yaptın?, etkinliği tamamlarken nasıl bir yol izledin?, hangi adımlar seni sonuca ulaştırdı?, nasıl bir strateji kullandın?, kullandığın stratejiyi nasıl daha etkili hale getirebilirsin?” gibi sorular strateji geliştire konusunda farkındalık oluşturacaktır.

Alternatif yollar üzerine düşünebilmek de strateji geliştirebilmenin parçasıdır. “başka hangi şekilde bunu yapabilirdin?, sonuca ulaşmak için farklı bir yol daha olabilir miydi?” gibi sorularla çocukların alternatif fikirler üretmesi desteklenebilir. Hem günlük yaşamında hem akademik faaliyetlerinde alternatifler arasından en uygun olana karar vermesi, nasıl yapacağını kendisinin belirlemesi beklenmelidir. Bir problem karşısında uygun seçenekler üretebilme, seçenekler arasından en uygun olanını belirleyebilme ve kararı verirken çevresel koşulları da göz önünde bulundurma konusunda hem düşündürmek hem de model olmak önemlidir.

Çocuklara zaman kullanımıyla ilgili beceri kazandırılmalı, bu konuda farkındalıkları geliştirilmelidir. Bir işi belli bir sürede yapması istenip zamanı kendisinin kontrol etmesine teşvik edilmelidir. Yapacağı işleri öncelik sırasına koyması, sorumluluk ve eğlence zamanlarını dengelemesi konusunda bilinçlendirilmesi önemlidir. Masa başı etkinlikler için kum saati ile zamanı kontrol etmesi sağlanabilir. Bunun yanında takvim, ajanda, saat kullanımı desteklenmelidir.

Okunan bir öyküye bilişsel becerileri geliştirici nitelik kazandırmak mümkündür. Öykü karakterinin bir duygusunu söyleyip ardından çocuktan aynı şekilde hissetmesini sağlayan durumlardan bahsetmesi istenebilir. “Başka şekilde davransaydı hikâye nasıl biterdi?” gibi sorular yöneltilebilir. Öyküden bir durum seçip karakterlerin o durumla ilgili nasıl hissettikleri üzerine düşünülebilir. “Eğer bu öykü canlandırılacak olsaydı hangi karakterin rolü senin için uygun olurdu? Neden?” şeklinde sohbet edilebilir. Öyküde karakterlerden birinin yaşadığı bir sorun üzerine çözüm yolları bulması istenebilir. “Öyküdeki karakterler hangi kararları aldılar? Bu kararlar sence doğru kararlar mıydı? Sen olsan nasıl bir yol izlerdin?” gibi sorularla alternatif yollar düşündürülebilir. “Öyküdeki zamanda/çevrede yaşıyor olsaydın nelerle karşılaşabilirdin?” sorusu sorulup o zamanın/çevrenin özellikleri üzerine düşünülebilir. Öyküde geçen olayları doğru sıralamada kısaca söylemesi istenebilir. “Önce ne olmuştu? Ondan sonra ne olmuştu?” gibi sorularla yönlendirmeler yapılabilir. Öyküyü özgün bir yolla bitirmesi istenebilir. Hikâye okunduktan sonra hikâyeden aklında kalanları çizmesi istenebilir ya da kitabın detaylarını hatırlamaya yönelik sorular sorulabilir.

Çocukların gidilen bir yeri tarif etmesine, harita ya da navigasyonda yön tarifi yapmasına fırsat verilebilir. Tanıdığı, bildiği mekânların krokisini kâğıt üzerine çizmesi istenebilir. Daha kolay yapacağı mekânlardan başlanıp sonrasında daha karmaşık mekânlar için bunu yapması istenebilir. İlk olarak odasının, daha sonra evin, gidilen parkın, sitenin, sokağın krokisini çizmesi söylenebilir.

Yönergelere uygun hareket edebilme pek çok bilişsel becerinin sistemli olarak kullanılmasını gerektirir. Bu beceriyi geliştirmek için çocuklara üç – dört yönerge aynı anda verilebilir. Ancak 2’li yönergeden başlanarak sistematik olarak yönergelerin arttırılması faydalı olacaktır.  Örneğin “Masanın üzerindeki kalemi alıp sarı kutunun üzerindeki kalemliğin içine koyar mısın?, masanın üstündeki sepetin içindeki makası getirir misin?, çatalın sağındaki peçeteyi verir misin?, odandan çekmecenin üstündeki kitabı getirir misin?” gibi cümleler kullanılabilir. Bunun dışında söylenen yönergeye uygun çizimler yapması istenebilir. “İçinde kare olan bir dairenin içine 5 yaz.” gibi pek çok kavramı içinde barındıran farkı yönergeler verilebilir. Masanın üzerine konulan nesneleri ya da mutfakta istenilen malzemeleri çocuktan söylenen sırayla yetişkine vermesi istenebilir. “Bir kere zıpla, iki kere dön.” vb. eğlenceli yönergeleri takip etme etkinlikleri yapılabilir.

Hafıza becerilerini güçlendirmek için çocuğun hatırlamaya çalıştığı bir bilgiyi ona doğrudan söylemek yerine, cevabı bulmasına yardım edecek, o bilgiyi hafızasından geri çağırmasını sağlayacak sorular sorulabilir. Bunun dışında gerçek nesnelerden yararlanılarak çocuklara belli bir sayıda nesne gösterildikten sonra, nesnelerden bir tanesi alınarak çocuktan eksik olan nesneyi bulması istenebilir. Çocuktan evde bulunduğunuz odadaki eşyaları dikkatli bir şekilde incelemesi istenebilir. Daha sonra çocuktan odadan çıkmasını isteyip odadaki bir eşyanın yeri değiştirilebilir ve çocuktan hangi eşyanın değiştiğini bulması istenebilir. Blok / lego / küpler vb. ile farklı renkler kullanarak belli bir şekil oluşturulup çocuğa gösterilip daha sonra bu şekli kaldırıp çocuktan aynı renkleri kullanarak şekli yapması istenebilir. Çocuğun izlediği filmleri, okuduğu hikâyeyi, kendisine okunan bir kitabı ya da yaşadığı bir olayı hatırladığı kadarıyla olayların akış sırasına göre anlatması istenebilir. Aynı zamanda çocuğa yeni öğrendikleriyle eski bilgileri arasında bağlantı kurması için fırsatlar yaratılabilir. Onu bu yönde düşündürmeye teşvik edecek sorular sormak bilişsel becerilerini güçlendirmek adına oldukça yararlıdır.

Çocukla Birlikte Oynanabilecek Bilişsel Gelişimi Destekleyici Bazı Oyunlar

  • Bir nesne alıp onu başka nesneler gibi düşünerek canlandırma oyunları oynanabilir. Mesela bir şişe flüt gibi düşünülüp çalınıyormuş gibi yapılabilir. Aynı şişe bir teleskop gibi düşünülüp göze tutulabilir. Belli bir süre içinde en fazla nesneyi düşünmeye çalışma oyunu oynanabilir.
  • Ölçme oyunları oynanabilir. Kendi boyunu tahmin etmesi sonra başka nesnelerle karşılaştırması istenebilir. “Sürahi kaç bardak su ile dolar, bir yaprağa kaç uğurböceği sığar, dairenin içine kaç düğme sığar?” gibi sorular sorulabilir.
  • Sözcük ya da şekiller ile çok sayıda fikir üretilmeye çalışılabilir.
  • Yuvarlak denildiğinde akla gelen nesneleri söyleme/yazma,
  • Mavi denildiğinde akla gelenleri söyleme/yazma,
  • Bir harfi/sayıyı/çizgiyi kâğıt üzerinde başka şekillere dönüştürme,
  • Bir harf ile başlayan kelimeler bulma,
  • Bir sözcük ile başlayan cümleler kurma,

ve aklınıza gelebilecek yaratıcı farklı yollarla esnek ve özgün düşünme becerisi desteklenebilir.

  • Boş bir sayfaya farklı çizgiler çizilerek çocuktan bu çizgileri şekillere (çizgileri mutlaka oluşturacağı şeklin bir parçası olarak kullanması gerekli) dönüştürmesi istenebilir. Oluşturduğu şekiller ile ilgili hikâye veya bütün bir resim oluşturması istenebilir.
  • “Sağ elini kaldır, sol elinle burnuna dokun.” gibi yön duygusunu geliştirecek oyunlar oynanabilir.
  • Farklı bir yönerge oyunu da şu şekilde uygulanabilir: 3 tane kutu belirli bir köşeye koyulur ve 1, 2, 3 diye numaralandırılır. Daire ve üçgenlerin içinde olduğu bir kutu hazırlanır. Çocuğa yönerge tek seferde verilir: “1. kutuya iki üçgen, 2. kutuya bir daire, 3. kutuya iki daire koy.” Bu çalışma ilerleyen zamanlarda renk kavramı ile birlikte verilebilir. Yaş düzeyine göre kavramlar farklılaştırılabilir ve zorluk seviyesi arttırılabilir.
  • Masaya pek çok nesne koyup çocuğun onlara bakmasını sonra o görmüyorken bir nesneyi eksiltip eksik nesneyi söylemesini istemek gibi aktivitelerle görsel hafızanın gelişimi desteklenebilir.
  • Söylenen iki nesnenin arasındaki ortak özellikleri söylemesine yönelik “ikisi de…” oyunu oynatılabilir. Örneğin “telefon ve televizyon ikisi de…” denilerek çocuktan cümleyi farklı özellikler söyleyerek tamamlaması istenebilir. Nesne ve kavramlar git gide zorlaştırılabilir.
  • Evde bulunan bir nesnenin konumu tarif edilir ve çocuktan hangi nesne olduğunu bulması istenir ya da çocuktan nesnenin konumunu tarif etmesi istenebilir.
  • Üç kelimeden hikâye oluşturma, iki ya da üç kelime ile cümle kurdurma çalışmaları yapılabilir. Seçilen üç nesneyi içeren bir öykü oluşturması istenebilir.
  • Arka planda farklı sesler varken bir hikâye anlatmaya çalışma, arka planda farklı bir şarkı açıkken başka şarkı söylemeye çalışma oyunu oynanabilir.
  • İki veya daha fazla kişiyle oynanabilecek oyunlar ile çocuktan sırayla hem kendi hem de diğerinin söylediklerini unutmamaları istenebilir. Örneğin, “Okula giderken yanımıza neler almalıyız?” ilk başlayan kalem derken, diğer kişi kalem, defter demelidir. Oyuncu sayısını arttırarak sırası ile akılda tutulması gereken sözcükler arttırılabilir. İlerleyen aşamalarda birbirinden bağımsız kelimelerin akılda tutulmasını gerektirecek şekilde oynanabilir.
  • Gözü kapalı iken dokunduğu, kokladığı nesnelerin ne olduğunu tahmin etmeye çalışıp resimlerini yapması istenebilir.

Bu gibi oyunlar bakım verenler ile çocuk arasındaki bağı güçlendirmeyi, eğlenceli zaman geçirmeyi sağlarken aynı zamanda bilişsel becerileri güçlendirecektir.

Çocuğunuzun bilişsel gelişimi ile ilgili güçlenmeye ihtiyacı olduğunu düşünüyorsanız gerekli değerlendirilmenin yapılması ve uygun müdahale planının oluşturulması için merkezimize ulaşabilirsiniz.